संस्कृति / सम्पदा

टोखाको प्राचीनता दर्शाउने ऐतिहासिक तथ्यहरु

टोखाको प्राचीनता दर्शाउने ऐतिहासिक तथ्यहरु

टोखा दुई हजार वर्षभन्दा पहिलेदेखि अस्तित्वमा आएको हो भन्ने कुरा यहाँ प्राप्त पुराना अभिलेख वास्तु मुर्ति प्रस्तर आदि कालका भौतिक अवस्थिति, आदिकालिक प्रतिविम्वका रुपमा देखिने नाग प्याखँ, माकः प्याखँ, लाखे प्याखँ लगायतका नृत्य र यस क्षेत्रका सम्वन्धमा प्रकाश पार्ने विभिन्न ग्रन्थहरुबाट प्राप्त प्रमाण पाइन्छ । प्रस्तुतिः सुबिन्द्र श्रेष्ठ, टोखा ऐतिहासिक प्राचीन साँस्कृतिक नगरी हो भन्ने कुरामा कसैको पनि दुर्इमत रहेन । प्राचीनतम मौलिक कला संस्कृति, रीतिरिवाज तथा मठ-मन्दिरहरु तथा यहाँ छरप्रस्त छरिएर रहेका विभिन्न कालखण्डहरुमा कोरिएका शिलापत्र तथा वास्तु-प्रस्तर मूर्तिहरुले टोखाको ऐतिहासिकतालाई सबै सामु दर्शाईरहेको छ । टोखालाई सतही रुपमा हेर्ने र देख्नेहरुले यहाँ ठहरिएका कंक्रितका इमारतका झुण्डहरुलाई मुल्यांकन गरी आधुनकि सहरको संज्ञा...

मेरो गाउँ र सपनातिर्थ एक नजर

मेरो गाउँ र सपनातिर्थ एक नजर

काठमाडौं राजधानी उत्तर क्षेत्र नजिकैको शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जको फेडमा छुट्टै ऐतिहासिक रहन सहन, रितिरिवाज, संस्कार, परम्परा र धार्मिकताले (मठमन्दिर) भरी भराउ खुल्ला संग्रालयको रुपमा पहिचान दिन सफल भएको ठाँउको नाम हो टोखा । परापूर्वकालमा यस ठाउँ जयपुरको नाम वाट पनि प्रख्यात भएको पाईन्छ । जयपुरबाट यसै ठाउँलाई लक्ष्मिपुरको नामबाट नामाकरण गरिएको भन्ने पनि पाइन्छ । सनातनदेखी धर्मको आस्थामा विश्वास गर्ने समुदाय भएको हुनाले एक जना जोगी भिक्षा माग्न धेरै घुमे तर भिक्षा पाउँन सकेन भोकले चुर भइएछ । फेरी संजोगवस घुम्दै गर्दा यस जयपुर शहरमा पुगेछ र भिक्षा मागेछ । माग्ने क्रममा अपार जनसमुदायले त्यस जोगीलाई अन्न दान गरेछ त्यही दान गरेको अन्न (चामल) बाट मनले चिताए अनुसारको परिकार बनाई भोक मेट्ने गरी भोजन गरेछ र अन्त नपाएको यस ठाउँमा भरी भराउको रुपमा भिक्षा...

रातो मत्स्येन्द्रनाथ रथयात्रासँग भोटोजात्राको सम्बन्ध

रातो मत्स्येन्द्रनाथ रथयात्रासँग भोटोजात्राको सम्बन्ध

त्रिचन्द्र 'प्रतीक्षा'- नेपाल सानो भएतापनि विविध धर्म र संस्कृतिमा भने संसारमै धनी मानिन्छ । नेपाल अर्थात् काठमाडौं उपत्यका मन्दिरै मन्दिरले भरिएको शहर, जहाँ बाह्रै महिना कुनै न कुनै जात्रा तथा पर्व भइरहेको हुन्छ । अझ भनौं नेवार समुदायभित्र हुने अनेक चाडपर्वहरु मध्ये ललितपुरमा हुने नेपालकै सबैभन्दा लामो समयसम्म मनाइने पर्व रातो मत्स्येन्द्रनाथ रथयात्रा हो ।  हरेक वर्षको वैशाख शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भएर आषाढ शुक्ल चौथीसम्म करिव दुई महिना मनाइने सांस्कृतिक उत्सवलाई रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्रा भनिन्छ । यो रथयात्राको प्रचलन कहिलेदेखि भयो भन्ने तथ्य त्यति स्पष्ट गर्न सकिएको छैन । तथापि मत्स्येन्द्रनाथ आर्य अवलोकितेश्वर र लोकनाथका रुपमा प्रसिद्ध करुणामयीलाई कलिगत ३६०० अर्थात् विक्रम संवत् ४४६ मा नेपालमा ल्याइएको हो भनिन्छ । जेसुकै ...

पिखालखु !

पिखालखु !

हरिशरण राजोपाध्याय /मानव सभ्यता व समाज विकासया झ्वलय् प्रकृति लिसे क्वातुक्क स्वापु दुगु छु नं कथंया लौकिक अले सामाजिक मान्यतां स्वीकार याना वइ च्वंगु संस्कृति वा परम्परा थौंया विकसित समाजय् अवशेष कथं ल्यना च्वंगु दु । अजागु लैंकिक संस्कृति दुवाला दार्शनिक कुलामं स्वयेबले, समाज शास्त्रया सिद्धान्तं स्वयेबले मानव सभ्यता व विकासया चरण खुसि किनारा जुया वगु खँ यात संस्कृति कथं आत्मसात याना वइच्वंगु दु । अजगु अवशेष व परम्परायात नेवा सम्प्रदायं, नेवा संस्कृतिं तिबः बिया म्वाका वइच्वंगु खँ नं सिइ दु, खनेदु । अके झीगु सामाजिक व्यवस्थां कयेच्याना छेला वइच्वंगु संस्कृति प्रकृतिं ब्यागः मजु, वैज्ञानिक आधार व दृष्टिकोण नं ब्यागः मरु धकाः बांलाकु हे धाये छिं । बरु अजागु संस्कृतियात म्वाकेया निन्तिं लौकिक, अलौकिक व किंवदन्ति बाखं व स्वाना मानव सभ्यताया पा...

टोखाको सपनतिर्थ मेला र बिस्काः जात्रा एक चर्चा

टोखाको सपनतिर्थ मेला र बिस्काः जात्रा एक चर्चा

न्युज अफ टोखा । सुबिन्द्र श्रेष्ठ, बिक्रम संवतको नयाँ वर्ष आगमनसंगै पौराणिक, धार्मिक, साँस्कृतिक, ऐतिहासिक एवं प्राचीन नगरी टोखामा बिस्काः जात्रा सुरु हुन्छ । टोखाको धार्मिक तिर्थस्थल सपनतिर्थ मेलासंगै ४ दिनसम्म हर्षोल्हासका साथ बिस्काः जात्रा टोखाबासीहरुले मनाउँदै आइरहेको छ । टोखाको विशेष पर्व उत्सवका रुपमा यो जात्रालाई लिने गरिन्छ । मौलिक बाजागाजाको मौलिक धुनमा भातृत्व र सद्भाव र शीष्टताकासाथ उल्हास तथा साँगीतिकमय वातावरणमा धुमधामसँग यो पर्व मनाइने गर्दछ । टोखाबासीहरूको एकताको प्रतीकको रुपमा समेत यस जात्रालाई लिने गरिन्छ । टोखाको यस बिस्काः जात्रा लाई काठमाडौंको बिस्का नखः का रुपमा लिइन्छ । तथापी प्रचार प्रसारको अभावका कारण ओझेलमा परेको टोखाको बिस्काः जात्रा जनमानसमा त्यती भिज्न सकिरहेको छैन । आफ्नै छुट्टै मौलिकता बोकेको यस ट...

सेतो मत्स्येन्द्रनाथ रथयात्रासँग जोडिएको किंवदन्ती

सेतो मत्स्येन्द्रनाथ रथयात्रासँग जोडिएको किंवदन्ती

नेपाल विविध धर्म र संस्कृतिमा संसारमै धनी मानिन्छ । काठमाडौं उपत्यका मन्दिरै मन्दिरले भरिएकोे सहर हो, जहाँ बाह्रैमहिना कुनै न कुनै जात्रा तथा पर्व भइरहेको हुन्छ । अझ भनौं नेवार समुदायभित्र हुने अनेक चाडपर्वहरुमध्ये काठमाडौंमा हुने सेतो मत्स्येन्द्रनाथ रथयात्रा पनि एक हो । वर्षा र सहकालका देवता मानिने आर्यावलोकितेश्वर करुणामयको मूर्तिको रथयात्रा गरी मनाइने जात्रा हो । श्वेतवर्ण आर्यावलोकितेश्वर करुणामय भएकोले सेतो मत्स्येन्द्रनाथ भनिएको हो, नेवारहरुले ‘जनबाहा द्यः’ भन्दछन् । विशेषतः सेतो मत्स्येन्द्रनाथको शिरमा अभिताभ बुद्धको मूर्ति छ । दायाँबायाँ दुईटा स–साना हरियो र रातो मूर्तिहरु राखिएका छन् । जसलाई आर्यतारा र पद्मताराको रुपमा मानिन्छ । ताराको प्रतीक भएकोले तिब्बती लामाहरु आर्यावलोकितेश्वर करुणामयलाई ‘जामन कार्पोभ’ सेतो...

पाहाँ चर्‍हे नखः (विशेष)

पाहाँ चर्‍हे नखः (विशेष)

(टोखामा मनाइने पाहाँ चर्‍हे नखको बारेमा एक चर्चा)  नेवार समुदायले हरेक वर्षचैत कृष्ण चतुर्दशीका दिन अजिमा द्यः, सपनविनायक र यँसि लिङ्गेश्वर महादेवको पूजा गरेर  पाहाँ चर्‍हे जात्रा मनाइने गरिन्छ । यस दिनलाई पिसाच चतुर्दशी पनि भन्ने गरिन्छ । पाहाँ अर्थात पाहुना र चर्‍हे अर्थात पर्व, बिहे गरि पठाइसकेका छोरीहरुलाई घर व्यवहारले नभ्याइ रहने हुँदा वर्षो एक दिन भए पनि अनिवर्य रुपमा यस पर्वको उपलक्ष्यमा निम्तो गरेर भोज खुवाउने परम्परा छ । नेवार समुदायको स्थान परिवेश अनुसार आ-आफ्नै मौलिक परम्परा अनुसार पाहाँ चर्‍हे मनाइने गरिन्छ । पाहाँ चर्‍हेलाई टोखाको पुलांगु नखः (पुरानो जात्रा) पनि भन्ने गरिन्छ । स्मरणका लागि टोखामा दुई पटक विस्काः जात्रा मनाईने गरिन्छ । अन्य नेवार समुदायमा मनाइने पाहाँ चर्‍हे भन्दा टोखामा भने विशेष भिन्न रुपमा मनाइने गरिन्छ...

होली पर्वको सांस्कृतिक पक्ष र चलन

होली पर्वको सांस्कृतिक पक्ष र चलन

हिमालयन बैंकमा कार्यरत संगीता श्रेष्ठलाई होली पर्व निकै मन पर्छ तर बेला न कुबेला हप्ता दिन अघिदेखि बाटोमा हिड्नै अप्ठ्यारो हुने गरी प्लाष्टिकमा पानी भरेर छाप्ने परम्पराले निकै दिक्क छिन् । यस्तै जेभियर इन्टरनेशन स्कूलका शिक्षिका सपना तुलाघरलाई पनि होली आउनु भन्दा हप्ता दिन अघिदेखि बाटोमा हिड्न नहुने गरी पानी छ्याप्ने प्रवृत्तिलाई आजका युवावर्गमा आएको विकृतिको रुपमा मान्नु हुन्छ । ''काम विशेषले कहीँ गइरहेको अवस्थामा फोहोर पानीले छाप्ने विशेषगरि केटीलाई लक्षित गरेर लोला हान्ने जुन प्रवृत्ति आजको युवा समाजमा बढ्दो छ, त्यो एकप्रकारको विकृति हो भन्नुहुन्छ'' प्राइम कलेजका शिक्षिका नितिका शाक्य । आम जनताको गुनासोलाई मध्यनजर गर्दै केही वर्षेखि प्रहरी प्रशासनले समय अगावै बाटो बाटोमा बसेर लोला हान्ने व्यक्तिहरुलाई कार्यवाही गर्न थालेपछि लोला हान...